Sabbat en zondag

Preek gehouden in een leerdienst te Everdingen in een serie over de Tien Geboden a.d.h.v. Heidelbergse Catechismus, Zondag 38CJtr4yrWwAADKkN

Gemeente van Jezus Christus,

  1. Wij houden de sabbat niet

Als er één gebod is dat wij aan onze laars lappen, dan is het dit 4e gebod, waar we het vanavond over hebben. De vorige drie kunt u hopelijk afstrepen op uw checklist: Dien ik alleen de HEERE als God? Gebruik ik geen beelden? Ben ik eerbiedig in het gebruik van de Naam van God? Van die dingen kun je min of meer zeggen: Dat doen wij. Of tenminste: zo probeer je het, hoop ik! Maar dan volgt in de Tien Geboden het meest uitgebreide gebod, in hoeveelheid tekst en aandacht. Dat geeft aan hoe belangrijk het is. We lezen dat langste 4e gebod even om ons geheugen op te frissen, Exodus 20:8-11:

8 Gedenk de sabbatdag, dat u die heiligt. 9 Zes dagen zult u arbeiden en al uw werk doen, 10 maar de zevende dag is de sabbat van de HEERE, uw God. Dan zult u geen enkel werk doen, u, noch uw zoon, noch uw dochter, noch uw slaaf, noch uw slavin, noch uw vee, noch uw vreemdeling die binnen uw poorten is. 11 Want in zes dagen heeft de HEERE de hemel en de aarde gemaakt, de zee, en al wat erin is, en Hij rustte op de zevende dag. Daarom zegende de HEERE de sabbatdag, en heiligde die.

Nou, dat lappen wij aan onze laars, toch? De HEERE gebied om op sabbat, dat is de zevende dag van de week, de zaterdag dus, volledig rust te houden. Zoals de Joden het nog steeds trouw doen. De sabbat is niet de zondag. Ja, wij rusten wel op de zondag. Maar dat is niet het gebod van God! Wist u dat? Zondag aan zondag horen we in de kerk dit gebod, en veel mensen denken dat wij ons hier netjes aan houden, maar dat doen we dus helemaal niet. In de loop van de tijd, vooral de laatste 3 eeuwen is in ons land een soort verwarring ontstaan tussen sabbat en zondag. Alles wat in de Bijbel geldt voor de sabbat, passen we toe op de zondag. Maar in feite is dat niet de bedoeling.

Hoe zit dat dan? Aan dit gebod zien we juist dat de Tien Geboden niet 1 op 1 voor óns gelden. Je moet altijd goed bedenken: De Tien Geboden zijn niet aan ons gegeven, maar aan het volk Israël. Samen met vele andere geboden, die je kunt lezen in Exodus, Leviticus, Numeri en Deuteronomium. Als wij ons aan die Tien Geboden zouden moeten houden, zouden we ons ook aan die andere geboden moeten houden: de offerwetten, de reinheidswetten, de besnijdenis, het strafrecht, etc. Stel je voor! Maar in het Nieuwe Testament horen we nu juist dat de eerste heidenen die tot het geloof in Jezus Christus kwamen, zich aan al die dingen niet hoefden te houden, ook niet aan de sabbat.

En dat deden ze dan ook niet. De eerste gemeenten bestonden voor een groot deel nog uit Joden, die wel de sabbat hielden en dan ook naar de synagoge gingen. Maar de christelijke gemeente uit Joden en heidenen is altijd samengekomen op de zondag, de opstandingsdag van de Heere Jezus, en daarom onze feestdag. De eerste eeuwen van de kerk, was de zondag ook geen vrije dag, men moest gewoon werken. De kerkdiensten waren dan ook pas ’s avonds, na afloop van het gewone werk.

Pas in het jaar 321 heeft de eerste christelijke keizer van het Romeinse Rijk, keizer Constantijn, de zondag als vrije dag ingesteld voor iedereen, zodat iedereen in de gelegenheid zou zijn de kerkdiensten te bezoeken. Sindsdien is de zondag altijd een vrije dag, een feestdag, geweest. Dus niet als uitvoering van het 4e gebod – om de sabbat te houden -, maar vanuit de praktische overweging, dat je tijd moet hebben om naar de kerk te gaan op de opstandingsdag van de Heere Jezus, de feestdag voor christenen.

Pas sinds de Nadere Reformatie in de 17e eeuw hier in Nederland, worden sabbat en zondag door elkaar gehaald. In de catechismus is die fout helaas ook geslopen. In het antwoord staat: ‘en dat ik vooral op de sabbat, dat is op de rustdag, trouw tot Gods gemeente zal komen’. Zoals je misschien weet komt deze catechismus uit Heidelberg in Duitsland, dit is dus een vertaling uit het Duits. Maar in de originele Duitse tekst staan die woordjes ‘op de sabbat’ er helemaal niet in (ik heb ze dus ook maar lichter af laten drukken). De gelijkstelling tussen sabbat en rustdag/zondag door de vertaler heeft onder ons tot allerlei wettische misstanden geleid.

De zondag werd een dag waarop je vooral veel niet mocht: niet reizen, niet buitenspelen, niet sporten, en ga zo maar door. Zodat de sfeer voor veel mensen werd: je mag op zondag geen plezier maken, maar je moet de hele dag ernstig kijken en stil zijn. Dan ga je dus alle regels van de sabbat toepassen op de zondag. Dan neem je het juk van de wet op je hals… Maar dat is nooit de bedoeling geweest! Sterker nog, Paulus waarschuwt dat als je één regel van de wet wilt houden, dat je dan gehouden bent ze allemaal in de praktijk te brengen. Als je de sabbat wil houden…dan moet je je ook laten besnijden.

Dus – conclusie – we houden de sabbat niet. Feitelijk. Wij vieren de zondag, want wij zijn geen joden, maar christenen. We hoéven de sabbat dus ook niet te houden. En de regels voor de sabbat mogen we ook niet zomaar overzetten op de zondag.

  1. Merkwaardige rust

Maar wat zijn voor ons de gevólgen van deze conclusies? Moeten we dan maar ’s zondags gewoon aan het werk? Dat lijkt mij niet zo fijn. Je leven is al druk genoeg toch? Het is bijna een standaard antwoord wat je krijgt als je vraagt: Hoe is’t ermee? Ja, druk. Druk, druk, druk. Je hebt je werk, je gezin, je sport, de kerk, en ga zo maar door. Het tempo van onze tijd is niet kabbelend. Pas noemde iemand die ik sprak in de gemeente onze tijd ‘jachtig’. Dat lijkt me precies goed gezegd. ‘Jachtig’. Gejaagd. Agenda’s zitten vaak de hele week vol. Als je afspraken met mensen maakt, moet je soms weken of maanden van te voren plannen. Het is trouwens wat we als kerkenraad ook het meeste horen als we mensen vragen voor iets in de kerk, kringen of jeugdwerk: geen tijd.

Waar zijn we zo druk mee? Waar jagen we dan eigenlijk naar? Dat weten we niet zo goed. Iedereen doet het, dus doe je mee. Soms hoor je mensen wel zeggen: Het leven is kort, dus je moet eruit halen wat er in zit. Voor de meesten van ons, is het leven als een rijdende trein: Je zit er met z’n allen in, en je kunt er niet zomaar uit. Je hebt je verplichtingen op je werk, op school, je huis en tuin om bij te houden. Maar uit die trein kijk je tussen al het werk door af en toe naar buiten. Naar een rustig en vredig landschap. En je denkt: waarom laat ik mij zo gek maken? Ik zou wel wat van die rust willen hebben.

Ook dat hoor ik veel: ‘Dominee, hoe vind ik rust? Hoe kan ik stil zijn? Als ik het probeer, dan is er altijd wel iemand die belt, dan moet er altijd nog iets gedaan worden. Zelfs tijdens het bidden gaan mijn gedachten alle kanten op. Ik sta bij wijze van spreken constant in de vijfde versnelling.’ Ja, als dat te lang duurt, dan raak je vanzelf overspannen of burn-out, dé ziekte van onze tijd.

Rust. Dat hebben wij hard nodig. Maar hoe krijg je dat? Rust, dat is meer dan ‘niets-doen’. Dat vinden we vaak vervelend en saai zelfs. Je hebt mensen die zeggen: ‘Ik ben blij als het weer maandag is, dan hoef ik niet meer stil te zitten en niets te doen’. Rust, dat is niet alleen voldoende slaap krijgen, dat is ook belangrijk, maar het gaat verder. Rust, dat is ontspanning, dat de spanning even van het leven af gaat. Veel meer dan met je activiteiten, je bezigheden, heeft dat te maken met je ziel, je innerlijk. Rust dat is innerlijke vrijheid.

Als ik zo even ons leven schets, onze tijd. Dan komen we toch weer terug bij die sabbat, en dat gebod. Israël heeft van God geleerd hoe dat moet, rusten. Die wijsheid treffen we bijvoorbeeld aan in dat ene zinnetje uit Prediker 4:6:

Een hand vol rust is beter dan beide vuisten vol zwoegen en najagen van wind.

Dat is Joodse wijsheid. Het geheim van Israël. Israël was het enige volk in de Oudheid dat een vaste vrije dag in de week kende. Men werkte 7 dagen per week (bijna net als nu). Maar Israël was anders, merkwaardig. Want je zou zeggen: Een dag extra werken, levert extra geld, en dat levert extra plezier, extra ruimte in het leven. Daar kom je vérder mee. Een dagje extra in de week leren voor school levert een hoger cijfer, een mooier diploma, een betere baan, een groter huis, een leuker leven. Dan heb je beide handen vol.

Daartegenin neemt Israël één dag in de week, de sabbat, vrij. Merkwaardig. Dan neem je dus genoegen met minder. Maar: beter één hand vol (rust), dan twéé handen vol (zwoegen en wind). Want ben je nu gelukkiger met dat grotere huis, met meer geld, met een betere baan, met meer roem? Alles in onze tijd zegt: Ja, natuurlijk! Prediker zegt: Nee, helemaal niet. Maar hoe werkt dat dan? Kunnen wij dat ook leren? U, jij, ik? Hoe minder méér wordt?

  1. De rustdag – Gods feestdag

God wist dat wij mensen erg van ons werk en van onze wereld zouden houden. Want dat doet Hij ook. Maar God wist ook dat wij de neiging hebben om erg in ons werk op te gaan. Dat is op zich niet zo erg. Het is heerlijk als je kunt genieten van je school, studie, werk. Het nadeel is dan echter wel dat God zélf dan even op de achtergrond raakt. Als je hard aan het leren bent voor een tentamen of in een vergadering zit, of je aandacht bij de koeien moet houden, dan kun je nu eenmaal niet tegelijkertijd aan God denken. Dat kan niet, en dat hoeft ook niet.

Maar God, die geloofsdimensie, die lijn naar Boven, die geeft wel de zin en diepgang aan alles wat we doen. Die relatie met God moet dus wel onderhouden worden. En dat is niet alleen wat wíj nodig hebben, dat heeft God ook nodig. Want de Bijbel vertelt dat de éérste die de sabbat hield, God zelf was. Het 4e gebod wijst uitdrukkelijk terug naar de schepping: God schiep de wereld in 6 dagen en de 7e dag rustte Hij, hield Hij sjabbat (in het Hebreeuws). Dat was niet omdat Hij moe was, God is nooit moe, maar omdat Hij genoot van alles wat Hij gemaakt had. ‘En God zag, en zie, het was zeer goed’.

Het was na de schepping van de mens de 1e dag. Die dag nam God speciaal de tijd. Voor ons. Om van alles, en in het bijzonder van de mens te genieten. Maar voor een echte relatie, voor contact, ontmoeting, zijn er twéé nodig. En daarom stelt de HEERE de sabbat in voor Israël, als dag die aan Hem gewijd zal zijn. De regels die die dag bepalen: niet werken, geen handel drijven, niet reizen, etc. Zijn er niet als straf, maar om het volk te bepalen bij hun wezen: dat zij volk van God zijn, dat er een verbond is, een relatie met God. Zo drukt Jesaja 58 het uit:

13 Wanneer je je voeten rust gunt op sabbat en geen handel drijft op mijn heilige dag, wanneer je de sabbat als een dag van vreugde ziet, de dag van de HEER als een heilige dag, wanneer je hem in ere houdt door niet je gang te gaan, geen handel te drijven of zaken te bespreken, 14 dan vind je vreugde in de HEER.

Dat het ook gewoon gezond is voor een mens om uit te rusten, dat is natuurlijk waar. We kennen dat in een spreekwoord als ‘De boog kan niet altijd gespannen staan’. Maar hier lezen we, dat dieper dan die lichamelijke dimensie, op de sabbat de geestelijke dimensie speelt. Na al die dagen bezig te zijn geweest met ons werk, en alles wat er op ons af komt, waar we vol van waren, is er nu even tijd voor de HEERE. Niet als plicht, opdracht, maar om te genieten. ‘Vreugde vinden in de HEERE’, noemt Jesaja dat. Blij zijn om Hem en met Hem. Blij zijn dat God er is, Vader, Zoon en Geest, dat Hij van je houdt, dat je bij Hem hoort. Rust, dat is: Even tijd voor elkaar, voor jou en Hem. Dat is pas rusten.

En dan snappen we ook waarom God daarvan een gebod heeft gemaakt. Want ‘vreugde vinden in de HEERE’, dat gaat voor ons niet meer vanzelf. En dat komt omdat die relatie met God niet paradijselijk meer is. Wij vinden die vreugde niet en daarom ook niet die rust, door de zonden die de relatie met God kapot gemaakt hebben. Voor degene die niet gelooft, ontbreekt die dimensie naar boven helemaal. Dan is het werk en de wereld om je heen inderdaad het enige wat overblijft om je tijd in te steken. Maar ware bevrediging en rust voor je ziel zijn in de wereld onvindbaar, omdat wij juist geschapen zijn voor dat contact met de Allerhoogste God.

En als je wel gelooft, zelfs dan is vreugde en rust vinden in het geloof, de relatie met de HEERE, ook niet vanzelfsprekend. Niet voor niets moest Jesaja deze oproep en vermaning doorgeven aan het volk Israël. Het is moeilijk op te houden met je dagelijks werk. Het voelt als een enorme omschakeling van het aardse doordeweeks, naar het geestelijke op sabbat. Voor ons voelt dat ook zo op zondag. Dat gaat niet vanzelf. Hoe wordt de zondag een rustdag, ja een feestdag? Hoe krijgen wij toegang tot dat geheim van Israël?

  1. Rusten in Christus

Wij krijgen alleen toegang tot die echte rust door bij Jezus te komen.

Ga maar na hoe Israël aan de sabbat is gekomen. Toen zij slaven waren in Egypte, toen was een rustdag er echt niet bij. God moest hen eerst bevrijden uit die slavernij met grote wonderen, hen door de Schelfzee laten trekken. Het volk ging op weg naar de Sinaï, op weg naar de HEERE. Het 4e gebod wordt in Deuteronomium daarom niet gemotiveerd vanuit de schepping, maar vanuit de bevrijding uit Egypte. Dat is trouwens het hele kader voor de Tien Geboden, die beginnen met: ‘Ik ben de HEERE, uw God, die u uit het land Egypte, uit het slavenhuis geleid heeft.’ Toen en daar bij Sinaï kwam er pas echt rust voor het volk. Ze konden rusten in het verbond met hun God, in de wetenschap dat Hij voor hen zou zorgen. Ja, dan pas kun je werkelijk vieren vrij te zijn en rusten.

Om echt tot rust te komen, van binnen, hebben ook wij bevrijding nodig, en daarvoor moeten we dus bij Jezus zijn. Zo klinken de woorden die Mattheus uit Zijn mond heeft opgetekend (Mattheus 12,28-29):

28 Kom naar Mij toe, allen die vermoeid en belast bent, en Ik zal u rust geven. 29 Neem Mijn juk op u, en leer van Mij dat Ik  zachtmoedig ben en nederig van hart;  en u zult rust vinden voor uw ziel;

Het is een bekende tekst, die je nogal eens op kaarten of boekenleggers tegenkomt. Terecht. Diezelfde lijn van Israël die de sabbat krijgt ná de bevrijding uit Egypte, ín de ontmoeting met de HEERE en de sluiting van het verbond bij de Sinaï. Zo gaat ook Jezus rond in Israël, om te laten weten dat echte rust alleen bij Hem te vinden is. Regelmatig heeft Jezus onenigheid met de Farizeeën die de sabbat met allemaal regeltjes tot een gedrocht maken. Dat is het juk van de wet. Daartegenover zet Jezus Zijn juk. (Een juk was zo’n ding dat koeien omkregen, om de ploeg te trekken). Jezus wil zeggen: Luister naar mij, laat mij je leiden, niet door allerlei regels. Ga met Mij mee, volg mij.

En dan zegt Jezus, dan vind je rust voor je ziel, dat beloof ik je. De rust die Jezus bedoelt, dat is niet zomaar ontspanning. Het is vrijheid en vrede. Vrij van zonden en zorgen, vrede met God. Dat is wat Jezus ons te bieden heeft. Jezus Christus is naar de wereld gekomen om de relatie met God, die lijn naar boven weer te herstellen. Hij is ook de enige die dat voor je kan doen, dat je weer vreugde gaat vinden in de HEERE.

Rust voor je ziel, noemt Jezus dat. Je ziel, dat is je innerlijk, je diepste ik. En daar, helemaal van binnen, daar komt dan rust. Over je ‘ziel’ daar hebben we het tegenwoordig niet meer zoveel. We staan er weinig bij stil dat we die hebben. Maar een mens is méér dan lichaam en geest, productie en verstand. Jezus wil al die vergeten en in de verdrukking zittende zielen van ons, die zo druk zijn met de wereld, tot zichzelf brengen, tot Zijn liefde, en zo tot rust.

Bij Jezus komen wij op adem, ontvangen wij nieuw leven. (Zo zou je het ook kunnen zeggen, want ziel, adem, leven zijn in de Bijbel hetzelfde woord). Op adem komen, nieuwe leven ontvangen, je ziel tot rust bij de Heere Jezus. Daar is die zondag van ons heel goed voor. Wij geven dan gehoor aan zijn oproep en ontvangen de vervulling van die belofte. Die belofte geldt natuurlijk op álle dagen van de week, maar we mogen blij zijn dat wij déze dag hebben, om op adem te komen, bij Jezus te komen. Rust te ontvangen voor onze ziel. Ja, de zondag is de opstandingsdag van Christus, de dag van het nieuwe leven, zo mag elke zondag voor ons opstandingsdag zijn.

  1. Één(?) dag voor God

Dat wil God aan ons geven in de samenkomsten van de gemeente, de kerkdiensten. Die hebben we daarvoor nodig. Daarom legt de catechismus daar terecht de vinger bij! Waar is de zondag voor? ‘Dat ik vooral op de rustdag, trouw tot Gods gemeente zal komen om Gods Woord te horen, de sacramenten te gebruiken, God de Heere publiek aan te roepen en de armen christelijke barmhartigheid te bewijzen.’

Om die rust te vinden, zul je hier moeten komen in de kerk, want hier hoor je die woorden van God, die je bevrijden van je zonden, van je zorgen, van al die dingen waar je vast in kan zitten. Hier wordt ervoor gezorgd dat je even boven je drukke leven van leren en werken uitgetild wordt. Hier ontdek je elke keer dat de band met God echt nodig is om gelukkig mens te kunnen zijn. Dat lukt je allemaal thuis niet. Want daar is geen verkondiging van het Woord, daar is geen bediening van de Sacramenten, daar bidden en zingen we veels te weinig, daar zien we veels te weinig om naar elkaar. Daar is dus de samenkomst van de gemeente nodig.

Met nadruk zegt de catechismus dat we ‘trouw’ naar de gemeente moeten gaan. Daarmee bedoelen ze niet alleen: zoveel mogelijk, zo regelmatig mogelijk, liefst altijd. Maar ook: verlangend. Niet als verplichting, maar verlangend om God te ontmoeten, om rust te vinden. En om die bevrijding te vieren. Dát is de sfeer van de zondag, zoals Paulus zegt in Kolossenzen 3:15-16:

15 En laat de vrede van God heersen in uw harten, waartoe u ook in één lichaam geroepen bent; en wees dankbaar. 16 Laat het woord van Christus in rijke mate in u wonen, in alle wijsheid;  onderwijs elkaar en wijs elkaar terecht, met psalmen, lofzangen en geestelijke liederen. Zing voor de Heere met dank in uw hart.

Dáár gaat het om op zondag, en in het bijzonder in de kerkdienst: Dat de vrede van God gaat heersen in ons hart. Daarom worden wij samengeroepen ‘in één lichaam’. Zo ziet de kerkdienst er uit: het woord van Christus gaat in rijke mate in ons wonen, omdat wij het met verlangen opzuigen, we worden er wijs van en zijn er wijs mee, we ontvangen onderwijs en wijzen elkaar de weg. En dat alles op verhoogde toon, op toonhoogte: zingend, zegt Paulus. Zingend met psalmen, lofzangen en geestelijke liederen. Zingend voor de Heere.

De kerkdienst is zo de wekelijkse viering van de bevrijding die Jezus verdiende aan het kruis en de dood die Hij overwon met Pasen. Wij leren hier leven van die grote heilsfeiten, die ons grond onder de voeten geven, ruimte voor onze ziel. Angst en wanhoop vluchten hier weg, geloof, hoop en liefde stromen onze ziel binnen. Laten we zuinig zijn op onze kerkdiensten. Verzuim ze niet! Je hebt het nodig, we hebben elkaar nodig. Al zegt de catechismus terecht: laat het dienen van God niet bij die ene dag blijven, bij de kerkdienst. Uiteindelijk moeten we proberen om elke dag genietend van de rust en bevrijding in Christus te leven, de heilige Geest in je te laten werken en zo je zonden te laten en God te dienen.

Maar dat geldt in bijzondere zin toch wel voor de zondag: Dat wij in Europa en in ons land de unieke gelegenheid hebben om hier samen te komen, te bidden en te zingen, en ook thuis deze dag aan God te wijden, dat is toch wel een bijzonder geschenk van de Heere Jezus. Het is dan wel geen gebod voor ons om niet te werken, maar we mogen wat blij zijn met en op deze dag. Die toch een ware feestdag is, als we op kunnen gaan met elkaar naar het huis van onze God, en dat zelfs 2x!

Dat lijkt me zó waardevol dat we best op de barricaden mogen om de zondag als vrije dag te behouden, nu er stemmen opgaan om van elke zondag maar een koopzondag te maken. En om deze dag écht aan God te wijden, is het ook goed als je als ouders regels stelt voor je kinderen, zodat je deze dag ook echt samen kunt vieren. En dan moet je niet je schoolwerk voor maandag vandaag nog doen.

Daarbij moet je dan wel opletten dat je niet de nadruk legt op wat níet mag, op het negatieve, – want dan ga je weer terug naar de sabbat, naar de wet – , maar op het positieve: Probeer van de zondag voor het hele gezin, voor de hele familie, voor de hele kerk er een feestdag van te maken. Sta met dat goede been uit bed, bidt daarom. En maak er ook een feestdag van, bij de koffie door gezelligheid, als je een gezin hebt, aan tafel met een feestmaal, als je van koken houdt, en je kunt vast verder zelf verzinnen hoe de zondag een feestdag kan zijn, maar laat het bovenal zo zijn: Vier de zondag met God. Kom bij de Heere Jezus, en vindt rust, rust voor je ziel.

Amen

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s