Moeilijke vraag (6): Komen alle religies op hetzelfde neer?

Preek gehouden in een leerdienst te Everdingen.

Wereldreligies in kaart gebracht

Gemeente van Jezus Christus,

1. Maar als ik nu in Marokko geboren was…? 

‘Dat u christen bent, dat komt ook alleen maar omdat u hier in Nederland geboren bent! Als je in Marokko geboren zou zijn, dan zou je moslim zijn!’

Door het contact met andere godsdiensten, meer kennis van andere culturen, reizen naar verre landen, kun je dat inderdaad zomaar gaan denken.

In India wonen hindoes, in Birma boeddhisten, in Japan shintoïsten, in Saoedi-Arabië en de rest van het Midden-Oosten moslims, in Nederland en West-Europa christenen. Al die religies overal in de wereld. Waarom zouden wij gelijk hebben? Is religie niet gewoon iets wat je met je cultuur en opvoeding meekrijgt, waardoor je denkt dat het waar is? Dat kans ons best aangrijpen. Het werpt je op jezelf terug. Waarom geloof ik eigenlijk in Jezus?

We leven in een tijd dat mensen allergisch zijn voor waarheidsclaims: je moet niet zeggen dat jij de waarheid in pacht hebt, en dat anderen er naast zitten. Zeker godsdienst is tegenwoordig een privé-zaak: ieder mag geloven wat hij of zij wil, en het is fijn als je er baat bij hebt en je er goed bij voelt, maar je moet niet gaan roepen dat je gelijk hebt. Op zich is het niet zo gek dat mensen daar allergisch voor zijn. Vorige week hadden we het over het geweld wat uit religieus fanatisme voort kan komen. Godsdienst is ook in Nederland al vaak een splijtzwam geweest, zelfs in families. De recente breuk met de Hersteld Hervormde Kerk is daar een voorbeeld van. Het eigen gelijk werd gebruikt om de ander de oren te wassen en verketteren.

Bescheidenheid past ons als mensen. Je kunt niet zomaar zeggen dat je gelijk hebt. Altijd moet je openstaan voor een gesprek. Je leerbaar opstellen. Niet doen alsof je alles al weet. Die houding is, zeker als je echt het gesprek met niet-gelovigen aan wilt gaan, onmisbaar. Ik zeg nadrukkelijk ‘gesprek’! Want we zijn echt niet uitgepraat als iemand je erop wijst dat je door je cultuur en geschiedenis bepaald bent. Het lijkt alsof daarmee alles betrekkelijk, relatief is geworden. Niemand heeft gelijk. Relativisme, noemen we dat. Maar daar valt wel iets meer over te zeggen!

Want wie gelooft er daadwerkelijk dat alles relatief is? Dat het niet uitmaakt of je christen, moslim, boeddhist of atheïst bent? Dat zou inhouden dat elke levensbeschouwing even goed is. Maar hoe de Nazi’s tegen de wereld aankeken, dat God wilde dat het sterkste ras zou overwinnen, het Germaanse. Daarvan vinden we tegenwoordig allemaal dat dat echt fout was. En hetzelfde kun je zeggen van de moslims van ISIS die met geweld, onthoofdingen en zelfmoordaanslagen een kalifaat hebben opgericht in Irak. Daarvan durven we – hoe ruimdenkend we ook zijn – gerust te zeggen: Zij zijn verkeerd bezig, zij hebben absoluut ongelijk. Voor het gemak roepen we het vaak: ‘Ieder zijn meug!’ Maar ergens stellen we echt wel grenzen. Dat relativisme, is maar heel relatief…

En trouwens, het is ook helemaal niet waar. Een mens wordt nooit voor 100% bepaald door zijn cultuur en historie. Een prachtig voorbeeld uit de Bijbel is daarbij het verhaal van Ruth. Opgegroeid in Moab diende zij Kamos, de god van Moab, maar toen zij met het gezin van Naomi in aanraking kwam, is ze gaan geloven in de God van Israël. Als Naomi na de dood van man en zoons teruggaat naar Bethlehem, zegt ze tegen haar (Ruth 1):

15 Daarom zei Naomi: Zie, je schoonzuster is teruggekeerd naar haar volk en naar haar goden. Keer ook terug, je schoonzuster achterna. 16 Maar Ruth zei: Dring er bij mij niet langer op aan u te verlaten en terug te gaan, bij u vandaan. Want waar u heen gaat, zal ik ook gaan, en waar u overnacht, zal ik overnachten. Uw volk is mijn volk en uw God mijn God. 

Ruth is bekeerd. Ze is ervan overtuigd geraakt, dat ze beter af is met de God van Israël. Dat is de waarheid die ze heeft leren kennen. Ook wij kunnen zeggen: Als ik in Marokko geboren was, dan had ik nu ook christen kunnen zijn. Want wij mensen liggen niet 100% vast, God kan mensen bekeren. Dat is zelfs de hele boodschap van de Bijbel. Wij zitten niet meer vast in de zonde, maar worden verlost door Jezus Christus.

2. Hebben we niet allemaal een stukje van de waarheid? 

Toch vragen wij ons dan af: En Orpa dan? Zij keerde terug naar Moab, naar haar volk, naar haar god Kamos. Zij was blijkbaar niet overtuigd. En toch was ze oprecht. Ze was niet slechter of minder vroom dan haar schoonzus. Dat is ook wat ons huiverig maakt om te zeggen dat wij als christenen gelijk hebben. Want dat betekent dan automatisch dat verder iedereen op de wereld ernaast zit. Kan dat? Ligt het werkelijk zo zwart-wit?

Het is daarom populair om te zeggen: Alle religies hebben wel iets goeds in zich, een stukje van de waarheid. Religies sluiten elkaar niet uit, maar vullen elkaar aan. Je hebt mensen die dat ook echt in de praktijk brengen, die shoppen en van alles uitproberen. Ze lezen de Koran, gaan op retraite in een klooster, maken een reis naar India om hindoeïstische heiligdommen te bezoeken, gaan op yoga. Ze pikken overal het goede het mee. Het tijdschrift Happinez is daar in Nederland een pleitbezorger voor.

Wat moet je daarvan denken? Het lijkt best een aantrekkelijk idee. Het lijkt wel een beetje op wat Paulus aantrof in Athene toen hij daar op zendingsreis doorheen trok. Hij verbaasde zich erover hoe vol die stad met tempels stond voor een verscheidenheid aan goden. De Antieke Oudheid was polytheïstisch: men geloofde in het bestaan van vele goden. Omdat Athene een havenstad was, kwamen er veel vreemden uit verre landen, die allemaal hun eigen god meenamen en een altaar bouwden. Je zou zeggen: het lijkt wel wat op Rotterdam, waar vele kerken, moskeeën, en een hindoe-tempel staan. Tegenwoordig noemen we het geen polytheïsme meer, maar pluralisme: een veelheid aan godsdiensten mag naast elkaar bestaan.

Paulus spreekt de Atheners als volgt aan (Handelingen 17):

23 Want toen ik de stad doorging en uw heiligdommen bekeek, trof ik ook een altaar aan waarop het opschrift stond: AAN EEN ONBEKENDE GOD. Deze dan, Die u dient zonder dat u Hem kent, verkondig ik u. […] 27 opdat zij de Heere zouden zoeken, of zij Hem misschien al tastend zouden mogen vinden, hoewel Hij niet ver is van ieder van ons. 28 Want in Hem leven wij, bewegen wij ons en bestaan wij; zoals ook enkele van uw dichters gezegd hebben: Want wij zijn ook van Zijn geslacht.

Wij zijn allemaal zoekers, tasters, zegt Paulus. Een voorbeeld[1] hierbij: Stel dat een groep blinden, die nog nooit een olifant gezien hebben, op de tast proberen zich een beeld te vormen van die olifant. De één voelt zijn slurf, de ander een poot, weer een ander de staart, enzovoort. Ze zullen zich een heel ander plaatje vormen in hun hoofd, terwijl ze toch met dezelfde olifant te maken hebben. Maar omdat de olifant zo groot is, krijgen ze het plaatje niet compleet. Zo gaan mensen in alle religies te werk als het over God gaat, ze zien er allemaal een stukje van: Zo bezien valt er best nog wel wat te leren van andere religies. Paulus gebruikt in deze tekst uit Handelingen citaten van bekende Griekse dichters. En zouden we niet iets kunnen leren van boeddhisten die de stilte zoeken, die zorgen voor de schepping; van joden die ijverig studeren in de Thora; van moslims die heilig ontzag voor Allah hebben? Al in de Bijbel zelf wordt op het gebied van levenswijsheid in de boeken Spreuken en Psalmen het nodige overgenomen uit de wijsheidsliteratuur van de omringende heidense volken. We kunnen best veel leren van anders-gelovigen.

Alle mensen hebben ergens een godsbesef en geweten, iedere religie vormt zijn eigen beeld van Hem, ziet een stukje van de waarheid, van goed en kwaad, maar niemand heeft het helemaal. Niemand? Jawel, Paulus wel. Daarin denken wij christenen dus toch anders dan moderne pluralisten. Paulus sluit aan bij wat de Grieken al weten, maar verkondigt hun dan toch de waarheid van het christelijk geloof. De ene God die hemel en aarde geschapen heeft, die in Jezus Christus mens is geworden en straks de wereld zal oordelen.

3. Het christendom is exclusief

Paulus neemt daarbij dus heel stevig positie in. Hij zegt niet dat de waarheid maar relatief is. Dat iedereen uiteindelijk wel een beetje gelijk heeft. Alsof al die tempels en goden in Athene er ook allemaal mogen zijn naast het geloof in Jezus Christus. Hij sluit alleen maar aan bij het godsbesef van de Atheners om hen vervolgens de waarheid te vertellen: de God van Israël is de ene ware God! Als Jood was Paulus daar altijd al van overtuigd. Het Jodendom was in de Oudheid daar al uniek in, het was de eerste monotheïstische godsdienst. Het geloof dat er uiteindelijk maar één God is. En dat is de God van Israël. Dat staat al zo’n beetje in de grondwet van het volk, in de Tien Geboden (Exodus 20):

2 Ik ben de HEERE, uw God, Die u uit het land Egypte, uit het slavenhuis, geleid heeft. 3 U zult geen andere goden voor Mijn aangezicht hebben.

Je zou het zelfs de hoofdlijn van het Oude Testament kunnen noemen: de strijd van God tegen de afgoden en de afgoderij.

De strijd om het volk Israël daarbij te houden, en daarbij terug te brengen, elke keer als het toch beelden ging maken en afgoden ging dienen. Ze aten graag van meerdere walletjes, weigerden zich exclusief aan de HEERE toe te wijden. Voor het Jodendom is het door de eeuwen heen de kernbelijdenis geworden:

Luister, Israël! De HEERE, onze God, de HEERE is één! (Deuteronomium 6:4).

Dat is heel exclusief. Geen geshop. Je kunt je knieën maar voor één iemand tegelijk buigen. Je kunt je maar aan één iemand toewijden. Die lijn wordt in het Nieuwe Testament opgepakt en toegepast op de onze Heere Jezus Christus. Knielen voor de God van Israël is hetzelfde als knielen voor Jezus, want in Hem is die God mens geworden. En het visioen van het Nieuwe Testament is dat uiteindelijk iedereen dat zal moeten doen. Andere godsdiensten zullen er uiteindelijk niet meer bestaan. Iedereen zal eens voor Jezus moeten knielen (Filippenzen 2:10).

Het lijkt het gemakkelijkst om dat in onze tijd wat af te zwakken. Het klinkt zo exclusief, zo hard. Maar we kunnen en mogen het niet afzwakken, omdat het in de kern van de Bijbel zit, in de kern van ons geloof, in de kern van onze roeping. Ja, ook daarin. In de Bijbel is de exclusiviteit van knielen voor Jezus niet alleen een constatering. De waarheid is niet zomaar een idee, waar je van mening over mag verschillen. Nee, Jezus roept ons, zijn leerlingen, ook op om die waarheid te verspreiden, om te verkondigen, zoals Paulus deed, tot aan de einden der aarde (Mattheus 28:18-20).

Onder invloed van onze postmoderne cultuur waarin we elkaar vooral moeten tolereren en geloof een privé-zaak is, staat die zendingsdrang erg onder druk. Zending, evangelisatie, het houdt ons niet dagelijks bezig. We voelen ons er ongemakkelijk bij. Maar het hoort onopgeefbaar tot de kern van ons geloof: dat wij anderen proberen te winnen voor Jezus, te overtuigen met woorden en daden. Laten we daar niet te bang voor zijn.

4. Één Weg: is dat niet arrogant?

‘Maar daar zit mijn familie niet op te wachten. Dan vinden mijn buren mij arrogant. Dan wordt ik met de nek aangekeken door mijn collega’s. Dan hoor ik er niet meer bij op school.’

Ja, waarschijnlijk wel. En dat is ook precies wat Jezus ons voorzegt heeft. Als we het evangelie verkondigen, dan maken we geen vrienden. Maar moeten we er daarom maar het zwijgen toe dan? Dat kan toch niet? De apostelen zwegen ook niet toen ze gearresteerd werden, vlak na Pinksteren. Tegenover het Sanhedrin dat het vijandig gezind was, durfde Petrus te zeggen (Handelingen 4):

10 Laat het dan bij u allen en bij heel het volk Israël bekend zijn dat door de Naam van Jezus Christus, de Nazarener, Die u gekruisigd hebt maar Die God uit de doden opgewekt heeft, dat door Hem deze man hier gezond voor u staat. 11 Deze Jezus is de steen die door u, de bouwers, veracht werd, maar Die de hoeksteen geworden is. 12 En de zaligheid is in geen ander, want er is onder de hemel geen andere Naam onder de mensen gegeven waardoor wij zalig moeten worden.

Dat laat aan duidelijkheid niets te wensen over. Is het arrogant van Petrus? Is hij de bet-weter? Een wijzend vingertje? Het zou arrogant zijn als Petrus het van zichzelf had. Maar hij is geroepen. Hij doet het in opdracht. Gedreven door de heilige Geest. Niet om vrienden te maken, maar om mensen tot bekering te brengen. Het is niet arrogant om de waarheid te vertellen.

We kunnen best van arrogantie beschuldigd worden, dat wel. Maar dat komt omdat wij mensen zondaren zijn, die helemaal niet blij zijn met de waarheid. Met de claim die God op ons leven legt, met de boodschap dat wij moeten knielen. Wij houden niet van knielen. Alle religies die er ter wereld zijn, kenmerken zich vooral daardoor dat ze mee moeten werken aan de meerdere eer en glorie van de mens. De goden worden gediend ten bate van onszelf, om er zelf beter van te worden. De hele religiegeschiedenis is één grote vlucht van mensen, weg van God.

De hele Bijbel gaat niet over hoe wij God zoeken, maar over hoe God ons zoekt. Het gaat niet over de weg die wij naar God bewandelen, maar over de weg die God naar ons bewandelt. Daarom zegt Petrus dat er maar één Naam is waardoor wij gered moeten worden. Daarom noemt Jezus zichzelf ‘de Weg, de Waarheid en het Leven’: het gaat niet om de wegen die mensen gaan, maar om de Weg die God geeft. In Jezus wordt God zelf mens. Hij komt naar ons toe. Dan kunnen we niet om Hem heen. Ja, dan mogen we blij zijn dat ondanks al onze omwegen en doodlopende wegen er nog open weg naar God is, een mogelijkheid om Hem echt te leren kennen, om volledig te delen in Zijn liefde.

De Ene weg van het christelijk geloof is geen beperking, maar een opening. De verkondiging van het evangelie, de verkondiging van Jezus Christus, de overtuiging dat wij gelijk hebben, omdat Jezus zelf ons overtuigd heeft, dat is geen arrogantie, het is bewogenheid. Omdat we geloven dat wij en allen om ons heen alleen door Jezus gered kunnen worden uit het oordeel en de toorn van God over onze zonden.

5. Waarom zouden juist christenen gelijk hebben? 

‘Dat kunnen jullie als christenen wel zeggen, maar wie zegt dat die Paulus, die Petrus, dat jij gelijk hebt? Het is mijn mening tegenover de jouwe!’

Het gesprek over deze dingen bloedt door zulke opmerkingen al snel dood. Alsof het inderdaad maar gaat om ‘meningen’. Maar dat is een onderschatting van wat geloof is. Ons geloof is niet gebouwd op onze persoonlijke mening alleen. Het christendom is geen ‘privé-aangelegenheid’, het is een godsdienst met inmiddels 2000 jaar kerkgeschiedenis ná Christus en duizenden jaren vóór Christus via het volk Israël. Het is niet voor niks dat onze godsdienst het zo goed volhoudt, dat het de grootste godsdienst ter wereld is.

De opmerking ‘het is ook maar een mening’ komt vaak van mensen die bar weinig weten van de inhoud van de wereldgodsdiensten en van het christendom in het bijzonder. Veel mensen praten elkaar na over de islam, maar wie heeft de Koran werkelijk gelezen? En de Edda, de Germaanse mythen en godenverhalen, die onze voorouders hier in Nederland geloofden? En de Bhagavad Gita, het hindoeïstische boek? Je kunt niet zomaar alles op één hoop vegen. Ik heb me daar wel in verdiept en ik kan u zeggen: Onze God, de God van de Bijbel, Jezus Christus, dat is absoluut het meest betrouwbare en geloofwaardigste verhaal dat er bestaat. En nog het beste verhaal ook. Dat wist de dichter van Psalm 96 al:

4 Want de HEERE is groot en zeer te prijzen,
Hij is ontzagwekkend boven alle goden.
5 Want al de goden van de volken zijn afgoden,
maar de HEERE heeft de hemel gemaakt.
6 Majesteit en glorie zijn voor Zijn aangezicht,
macht en luister in Zijn heiligdom.

In die psalm klinkt het geloof en de ervaring van eeuwen door. Israël baseerde haar geloof niet op ‘een mening’, maar op de dingen die God voor hen gedaan had: de bevrijding uit Egypte, de gave van het beloofde land, de verhoring van gebeden, de inspiratie van de profeten. Het verhaal van Jezus Christus is ook niet zomaar uit de duim gezogen. Het bestaat bij gratie van vele ooggetuigen. Hoe onwaarschijnlijk een opstanding uit de dood ook mag klinken in moderne oren: het is een historisch sterk verhaal, we hebben het zwart op wit. Dat haal je niet zomaar even onderuit. ‘Jezus’ is het beste argument wat je kan geven als het om het gelijk van het christendom gaat.

Je kunt mensen best uitdagen om onderzoek uit te gaan. Om godsdiensten te vergelijken. Om het christendom te leren kennen. De Alpha-cursus is daarop gebaseerd: het is een oriëntatiecursus op het christelijk geloof. Niet eens gericht op bekering. Maar als mensen echt kennis nemen van de inhoud van het christelijk geloof, dan raken ze vanzelf overtuigd. Zo werkt de Bijbel ook, geloven we. Als je die leest – zo nodig met wat hulp – dan kom je er niet zomaar onderuit. Natuurlijk kun je altijd blijven ontkennen. Maar de ervaring van eeuwen in de christelijke kerk leert: de Bijbel is het beste evangelisatiemiddel. De inzichten, de wijsheid, de God, die wij in die teksten ontmoeten, laten ons sprakeloos achter.

Waarom zouden wij gelijk hebben? Er was eens een tentoonstelling van schilderijen.[2] Allerlei kunstkenners hadden zich verzameld en bekeken de prachtige werken. Ze bewonderden ze en discussieerden erover wie de schilder was en wat hij met de doeken had willen zeggen. De interpretaties liepen ver uiteen. Tot de schilder zelf binnenkwam, zichzelf voorstelde en uitleg gaf bij zijn werk. Sommige kenners hadden het redelijk goed gehad, anderen zaten er faliekant naast, maar alle aandacht ging nu uit naar de schilder zelf.

Daarop lijkt het christelijk geloof: alle religies hebben zo hun ideeën bij God en de wereld. Tot, vertelt de Bijbel, God zelf kwam naar de wereld, Jezus, en ons vertelde over zichzelf en zijn liefdevolle bedoeling met ons.

Amen

 

——————————

[1]Keller, In Alle Redelijkheid: Christelijk Geloof Voor Welwillende Sceptici, 30.

[2]Toren, Moeilijke Vragen over God En Jezus: Een Hulp Bij Gesprekken over Geloven Vandaag, 77.

Advertenties

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit / Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit / Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit / Bijwerken )

Google+ photo

Je reageert onder je Google+ account. Log uit / Bijwerken )

Verbinden met %s